Europa’s volgende Giotto

Hoe indrukwekkend de atmosfeer in het Europa van de zestiende eeuw moet zijn geweest, daar kan ik wakker van liggen. Door Coen Brummer.

Terwijl Nicolaas Copernicus brak met de Aristoteliaanse traditie door te concluderen dat niet de aarde, maar de zon het middelpunt van ons zonnestelsel is, schreef Desiderius Erasmus zijn Lof der zotheid en legde de basis voor het humanisme. Nicolli Machiavelli doorgrondde in Il principe de machtswerking van de politiek en Johannes Gutenberg voltooide de eerste gedrukte bijbel in Mainz. Christoffel Columbus en de zijnen ontdekten een totaal nieuwe wereld die twee maanden varen verderop lag. Thomas More schetste zijn ideale wereld in Utopia en enige jaren later smeedde René Descartes de theoretische grondbeginselen van de moderne wetenschap.

Zou een Europeaan met helikoptervisie – de eerste helikopter bestond reeds op de tekentafel van Leonardo Da Vinci – het Europa van die tijd kunnen overzien, dan zou hij versteld staan van de stroomversnelling waar het continent in terecht was gekomen. Ontwikkelingen in de filosofie, de natuurkunde, astronomie, de kunst en de mechanica volgden elkaar in een ontzagwekkend tempo op en er leek een nieuwe tijd aan te breken.

Deze periode, die haar wortels had in Noord-Italië en gekarakteriseerd wordt als de Renaissance, was sterk gebaseerd op de bloeiperiode van de Griekse beschaving. De culturele elite begon zich te interesseren voor oude Griekse kunst en literatuur en gaf hiermee het startsein voor de eeuwen van progressie die zouden volgen.

Vijfhonderd jaar later. Europa is lange tijd toonaangevend geweest in de wereld. De welvaart die haar burgers genoten was ongeëvenaard. Hoewel de Europese geschiedenis er één van bloed en staal is, was het continent op gebied van handel, onderzoek, kunst en literatuur the place to be. Historici spraken dan ook lange tijd van the European exception.

Het tegenwoordige Europa staat echter voor grote uitdagingen. Europese universiteiten verliezen terrein ten opzichte van Amerikaanse en Aziatische onderzoeksinstellingen. Cambridge en Oxford houden dapper de Europese eer hoog in de befaamde Sjanghai ranglijst, maar in hoeverre zij de Aziatische opmars kunnen bijbenen valt te bezien. Het merendeel van de wetenschappelijke promoties wordt vandaag de dag – terecht – behaald door Aziatische promovendi.

De industrie die Europa lange tijd grote diensten heeft bewezen, blijkt te zijn gebaseerd op grondstoffen die niet eindeloos gebruikt kunnen worden. Of kolen en olie vervuilend zijn of simpelweg niet meer voorradig, doet er wat dat betreft weinig toe. Wanneer het energievraagstuk dringender wordt, zullen grondstoffen worden verheven tot een geopolitiek, strategisch ruilmiddel. Een duurzaam alternatief zal hoe dan ook ontwikkeld moeten worden. De zon schijnt en de wind waait, ook wanneer Rusland de gaskraan dichtdraait.

Virtuele ontwikkelingen bieden ongekende mogelijkheden, maar hoe voorkomen we dat George Orwells doemscenario van een alleswetende overheid waarheid wordt? Bij wie kan je terecht wanneer je een toevalstreffer bent in een elektronisch zoeksysteem naar mogelijke terroristen? Foeteren op de Verenigde Staten is gemakkelijk, maar een krachtige tegenhanger die opkomt voor een grondrecht als privacy is broodnodig.

Hoe eensgezind is Europa wanneer China over vijftig jaar besluit een vliegdekschip in de Noordzee voor anker te leggen? Wie voert de nodige hervormingen door om te voorkomen dat de huidige financiële crisis wordt doorgegeven aan volgende generaties? Hoe gaan we om met ingewikkelde migratievraagstukken wanneer velen troost zoeken in nationalisme en populisme?

De lijst van uitdagingen is eindeloos.

De symbolische start van de Renaissance wordt vaak op het conto geschreven van één man: Giotto di Bondone (1266 – 1337), een architect en kunstschilder uit Florence. ‘Giotto’ brak met de oude schilderkunst van de Middeleeuwen en schilderde fresco’s die de menselijke geest prikkelden. Niet langer was kunst een platte afbeelding, waarin bijbelse figuren en profil afgebeeld waren. Zijn fresco’s waren inspirerende werken waarin de illusie van ruimte en energie werd gewekt.

Hoewel speculatief, was het datgene wat het Middeleeuwse Italië, en later Europa, nodig bleek te hebben. Een originele geest die een andere kijk op de wereld schiep en wist te inspireren tot beweging en vernieuwingsdrang.

Het Europa waarin Giotto leefde werd geteisterd door oorlogen en hongersnoden. De pest-epidemie van de veertiende eeuw doodde een derde van de bevolking. Vrijwel iedereen die niet behoorde tot kerk of adel, leefde in bittere armoede. Toch was één persoon voldoende om het symbolische tij te keren.

De uitdagingen waar we vandaag de dag voor staan, vragen om een volgende Giotto. Maar wat te doen? Waar vinden we hem of haar? Leeft hij al of moet zij nog geboren worden?

Misschien studeert hij momenteel aan de Sorbonne in Parijs, treedt hij in de voetsporen van Voltaire en Sartre en zal hij de Europese samenleving inspireren met prikkelende beschouwingen. Misschien is het een jonge kunstenares die, werkend in een klein atelier in Amsterdam, op het punt staat de kunst radicaal te veranderen.

Politicus of dichter. Denker of doener. Man of vrouw. Eindeloos kan er over gespeculeerd worden, maar vroeg of laat zal er een volgende Giotto opstaan. En dat moment, daar droom ik van.