'Ik moet een werkstuk over het Humanisme maken'

Om te beginnen kun je de internetpagina: http://archief.uvh.nl/watishum.html (ook via de pagina http://Humanisme.pagina.nl/ te zien) bekijken. Die is speciaal voor scholieren bedoeld en geeft basisinformatie over wat onder Humanisme wordt verstaan, de geschiedenis ervan, de organisaties, en de mening van Humanisten over een aantal actuele onderwerpen.
Als je zelf aan de slag gaat, is het belangrijk om vooraf voor jezelf vast te stellen wat je precies wilt:

• Wat bedoel je met 'Humanisme'? Het huidige Humanisme? Het Humanisme uit de 15e eeuw? Het Humanisme van de filosoof Socrates? Dat alles bij elkaar? Of misschien nog iets anders?
• Wil je een overzicht geven, of gaat het om bepaalde specifieke onderwerpen? Specifieke onderwerpen zijn bij voorbeeld de humanistisch geestelijke verzorging, of de opvattingen van het Humanisme over de natuur en het milieu, of over godsdienst, of over de dood.
• Wil je de nadruk leggen op de geschiedenis van je onderwerp, of gaat het om de huidige inhoud van de ideeën.
• Hoe uitvoerig en hoe diepgaand moet je werkstuk worden? Een werkstuk voor de basisschool is wat anders dan een presentatie op de middelbare school of een scriptie op de universiteit.

Waar kun je terecht?
Het Humanistisch Archief verzamelt vooral materiaal over het moderne Nederlandse Humanisme (sinds ongeveer 1850). Voor andere vormen van Humanisme (bijvoorbeeld Erasmus) moet je dus eigenlijk ergens anders terecht, zoals in de openbare bibliotheek bij de afdeling Geschiedenis. Maar als je ons een specifieke vraag stelt zullen we je toch graag verder helpen.

Hoe ga je te werk?

1. Om te beginnen kun je eens rondkijken in grote encyclopedieën zoals de Grote Winkler Prins, onder trefwoorden als 'Humanisme', en voor het moderne Humanisme onder 'Humanisme', 'Humanistisch Verbond', 'Humanitas', en andere trefwoorden die met 'Humani' beginnen.
2. Een goede inleiding over zowel de opvattingen als de geschiedenis van het Nederlandse Humanisme is: Bert Boelaars, De kostbare Mens. Inleiding tot het Humanisme (Amsterdam/Antwerpen: Arbeiderspers/Humanistisch Verbond, 1997). 222 blz.
3. Speciaal voor middelbare scholieren (studiehuis) heeft Ton Vink een boekje geschreven:
   Ton Vink, Humanisme (Budel: Damon, 2001).
4. Twee andere boekjes die een beeld geven van de organisaties en het gedachtengoed van het hedendaagse Humanisme in Nederland, zijn: Humanisme actief. Een beeld van de Humanistische beweging (Amsterdam: Humanistisch Verbond, 1999); Werken met Waarden. Levenskunst en maatschappelijke betrokkenheid in de 21e eeuw (Amsterdam: Boom/Humanistisch Verbond, 2000).

Een uitvoeriger lijst met titels staat elders op de website van het archief. Voor een beeld van ideeënpraktijk van de huidige Nederlandse Humanistische organisaties kun je verder terecht bij de websites van de organisaties, een overzicht staat elders op de website van het archief, de tijdschriften van de Nederlandse Humanistische organisaties, zoals Humanist (SWP); Van Mens tot mens (Humanitas); HIVOS-magazine (Humanistisch Instituut voor Ontwikkelingssamenwerking); De Vrije Gedachte (De Vrije Gedachte). Je vindt ze in openbare bibliotheken.

Een rijke website met links naar allerhande Humanistische organisaties in zowel binnen- als buitenland is: http://www.xs4all.nl/~pderkx/humwebliography.html. Deze site wordt onderhouden door Peter Derkx (universitair hoofddocent Historische humanistiek, Universiteit voor Humanistiek, Utrecht).

Zoek je boeken of tijdschriftartikelen over bepaalde onderwerpen uit het Humanisme, dan kun je je wenden tot de Bibliotheek van de Universiteit voor Humanistiek te Utrecht, website www.uvh.nl/bibliotheek/, e-mail Dit e-mail adres is beschermd door spambots, u heeft Javascript nodig om dit onderdeel te kunnen bekijken , tel. (030) 2390195 of 2390199.
Wellicht kun je heel veel informatie halen onder het kopje 'Wat is Humanisme?' op deze site, daar staat onder andere:

Humanisme is een levensbeschouwing die de mens centraal stelt en die uitgaat van de waarde van de mens (latijn: humanus = 'menselijk').

• Een levensbeschouwing is de manier waarop je aankijkt tegen de wereld en tegen andere mensen.
• Dat de mens centraal staat, onderscheidt het Humanisme van godsdiensten, want godsdiensten gaan ervan uit dat er een hogere macht is ('God'), die boven de mens staat. Humanisme is dus geen godsdienst!

Humanisme zou je daarom iets uitvoeriger kunnen omschrijven als een manier waarop je zorgvuldig en gewetensvol omgaat met andere mensen, met de wereld en met jezelf, omdat je vindt dat mensen dat gewoon waard zijn. Het wordt wel zo gezegd: ga met anderen om, zoals je wilt dat anderen met jou omgaan.

Een paar voorbeelden van Humanisme in de praktijk:

• Humanisten vinden het goed om te genieten van hun leven (maar ze passen wel op dat dat genieten niet ten koste gaat van anderen).
• Humanisten geloven niet in een God of in een hiernamaals.
• Als er iemand gepest wordt, doe dan niet mee, maar probeer er wat aan te doen. Want zelf zou je ook niet gepest willen worden.
• Je merkt dat een vriend verdriet heeft omdat zijn opa ziek is. Je kunt dan vragen of hij erover wil praten.
• Humanisten beschouwen zichzelf als wereldburgers. 'We hebben maar één wereld en daar zijn we samen verantwoordelijk voor.'
• Als je ergens een mening over hebt, is het altijd mogelijk dat je die nog eens moet herzien, want 'vergissen is menselijk'. Mede om die reden is het Humanisme bijvoorbeeld tegen de doodstraf. 

Wat is Humanisme? - Tien kenmerken
In de eerste 25 jaar van het Humanistisch Verbond is Jaap van Praag (1911-1981) de drijvende kracht geweest. Hij was een van de oprichters en van 1946-1969 de voorzitter. Naast organisatorisch werk heeft hij ook veel bijgedragen aan de inhoudelijke invulling van het Humanisme. Zijn ideeën over het Humanisme presenteerde hij tegen het eind van zijn leven gesystematiseerd in zijn boek Grondslagen van Humanisme (1978). In dat boek omschreef Van Praag tien kenmerken die volgens hem karakteristiek waren voor het mens- en wereldbeeld van de humanist (aldaar blz. 88-103).

De vijf kenmerken van het Humanistische mensbeeld zijn:

1. Natuurlijkheid: mensen zijn onverbrekelijk verbonden met de natuur. Mensen komen voort uit de natuur en kunnen zonder die natuur niet leven.
2. Verbondenheid: de mens is een sociaal wezen. Hij of zij is in staat en geneigd zich met anderen verbonden te voelen.
3. Gelijkheid: de Humanist vindt vanuit die verbondenheid de overeenkomsten tussen mensen zwaarder wegen dan de verschillen. Verschillen in sekse, ras, leeftijd of cultuur zijn nooit zo diepgaand dat ze sociaal contact uitsluiten.
4. Vrijheid: mensen hebben de vrijheid om keuzes te maken.
5. Redelijkheid: de mens heeft het vermogen redelijke oordelen te vormen, onderscheid te maken tussen goed en kwaad.
   De vijf kenmerken van het humanistisch wereldbeeld zijn:
6. Ervaarbaarheid: de mens ontleent al zijn kennis over de wereld aan zijn zintuigen.
7. Samenhang (tussen mens en wereld): de wereld bestaat alleen in samenhang met de mens, de mens kan alleen iets zeggen over de wereld die hij waarneemt. Over een god bijvoorbeeld kan de mens niets stelligs zeggen.
8. Volledigheid: de kennis die de mens over de wereld ervaart via zijn zintuigen, is ook het enige wat hij kan weten. De humanist erkent geen geopenbaarde kennis die alleen op gezag berust.
9. Toevalligheid: de wereld heeft geen innerlijk doel. Het Humanisme staat hierin tegenover de godsdiensten, die er wél van uitgaan dat er in de wereld een hogere zin aanwezig is.
10. Dynamiek: mens en wereld veranderen voortdurend. De mens ontwikkelt zich steeds.
    Wie beginselverklaringen van Humanistische organisaties leest, kan daarin vaak de criteria van Van Praag herkennen.

Wat is Humanisme - Beginselverklaringen
Eerste Beginselverklaring van het HV (1946)

• 'Onder Humanisme wordt verstaan de levens- en wereldbeschouwing, die zich, zonder uit te gaan van het bestaan van een persoonlijke godheid, baseert op de eerbied voor de mens als bijzonder deel van het kosmisch geheel, als drager van een niet aan persoonlijke willekeur onderworpen normgevoel en als schepper van en deelhebber aan geestelijke waarden.
• Het Humanisme gaat uit van de erkenning dat de mens de behoefte gevoelt, zich een beeld te vormen van de werkelijkheid: het Humanisme streeft naar een beeld, dat de toets der rede kan doorstaan.
• Het Humanisme is in de Westerse cultuur thans niet denkbaar zonder de principiële erkenning van de persoonlijke vrijheid, de sociale gerechtigheid en de culturele verantwoordelijkheid.
• Het Humanistisch Verbond wil allen, die het bovenomschreven Humanisme aanvaarden, verenigen, teneinde de verdieping, de verdediging en de verbreiding van de Humanistische levens- en wereldbeschouwing te bevorderen.
• Het Humanistisch Verbond streeft ernaar een organisatie op te bouwen, die in staat is in geestelijk, cultureel, paedagogisch en sociaal opzicht leiding te geven aan het buitenkerkelijk deel van het Nederlandse volk.'

Stromingen binnen het Humanisme
Het Humanisme is rijk geschakeerd. Er zijn drie hoofdgroepen aan te wijzen, op basis van hun basishouding tegenover godsdiensten. Je zou deze drie hoofdgroepen kunnen benoemen als anti's, imi's en pluri's:

• Anti's (anti-godsdienst). Sommige Humanisten bestrijden alle godsdiensten, omdat ze dat bijgeloof vinden. Er is geen proefondervindelijke reden om aan te nemen dat er een god is. Als je toch meent dat er een hogere macht is die zich om de wereld bekommert, ontloop je je eigen verantwoordelijkheden. Voorbeelden van zulke Humanisten zijn de vrijdenkers ('ik geloof niets alleen op gezag van anderen') en de rationalisten ('de rede en de natuurwetenschap zijn de geëigende instrumenten om de wereld te begrijpen').
• Imi's (imitatie). Sommige Humanistische organisaties richten zich erop een niet-godsdienstig alternatief te bieden voor de godsdiensten, bijvoorbeeld in de vorm van niet-godsdienstige plechtigheden (rituelen) bij belangrijke momenten in het menselijk leven, zoals geboorte, volwassenworden, huwelijk, overlijden. In Nederland kennen we de Humanistische uitvaart begeleiding (hub), waarbij niet een dominee of een pastoor maar een humanistisch raadsman of -vrouw de begrafenis of crematie leidt. Er bestaan ook Humanistische organisaties die zich 'religieus-humanistisch' noemen. (bedenk hierbij dat religie iets anders is dan godsdienst!,
• Pluri's (pluriform). Een derde groep erkent ieders recht er eigen opvattingen op na te houden (zolang die anderen niet schaden). Deze groep ziet de mogelijkheid om met andere opvattingen kennis te maken, als een verrijking: je kunt altijd wat van anderen opsteken, ook als je het niet met hen eens bent. Het Nederlandse Humanisme hoort in hoofdzaak tot deze groep. Vandaar dat het Humanistisch Verbond graag debatten organiseert over onderwerpen die te maken hebben met de manier waarop mensen tegen de wereld aankijken.

Het verschil tussen deze drie groepen is duidelijk te maken aan de invulling die elk van hen geeft aan lessen levensbeschouwing (godsdienstles) in het onderwijs.

• De anti's vinden dat godsdienstlessen op school helemaal niet thuishoren.
• De imi's vinden dat Humanisten recht hebben op eigen scholen waar (alleen) Humanistische levensbeschouwing gegeven wordt, zoals ook op andere scholen - katholieke, protestantse of islamietische - alleen in de eigen godsdienst onderwezen wordt.
• De pluri's vinden dat op scholen lessen gegeven horen te worden waarin de leerlingen kennis maken met zowel meerdere godsdiensten (meervoud!) als met de Humanistische levensbeschouwing.

Deze stromingen zijn alle drie aanwezig in het Nederlandse Humanistisch Verbond. Dat blijkt heel aardig uit het feit dat ze alle drie al eens een voorzitter van het Verbond geleverd hebben: Paul Cliteur (voorzitter 1993-1995) is een vrijdenker, Rob Tielman (1977-1987) is een pluriform-humanist, en Jaap van Praag (1946-1969) was een religieus-humanist.

Een ander opzicht waarin Humanistische organisaties van elkaar verschillen, is of ze zich richten op theoretische grondslagen van het Humanisme, of juist op praktisch werk, of op allebei. In Nederland vind je theoretische bezinning bijvoorbeeld sterk bij het Humanistisch Verbond en de Universiteit voor Humanistiek. Daarentegen richten Humanitas en het Humanistisch Instituut voor Ontwikkelingssamenwerking zich veel meer op het praktisch werk, weliswaar vanuit een Humanistische inspiratie, maar zonder daaraan veel woorden vuil te maken.

Verder: meer informatie over het Humanistisch Verbond is te vinden op http://www.humanistischverbond.nl/

Het Humanisme is dus een levensbeschouwing, levensovertuiging, die de basis biedt voor belangrijke keuzes in je leven. Zelfbeschikking, verantwoordelijkheid, verdraagzaamheid en gelijkwaardigheid zijn kernbegrippen. Bewust van de verschillen tussen mensen EN met respect voor die verschillen. Het gaat om de kwaliteit van leven, zoals iedereen die zélf ervaart en wenst. In een verpleeghuis bijvoorbeeld, is alleen goede medische zorg niet voldoende. Privacy, inspraak en aandacht voor eigen waarden is minstens zo belangrijk. Gelijkwaardigheid: dus geen discriminatie, zelfbeschikking en verantwoordelijkheid: de mens is een rationeel wezen en is zelf verantwoordelijk voor de keuzes die hij maakt. Iedereen is verantwoordelijk voor zijn of haar eigen handelen. Die verantwoordelijkheid moeten we durven nemen, voor de omgeving en voor anderen.

Mensen zijn belangrijker dan abstracte principes: de mens heeft een visie op de maatschappij, op actuele thema's in de samenleving. Denken over waarden en grenzen. Samen: iedereen is medeverantwoordelijk voor zijn of haar omgeving. Sociale uitsluiting is ontoelaatbaar. Samen betrokken: zorgen voor elkaar en kennis delen is vanzelfsprekend. De kwaliteit van leven is belangrijk: Bij de zorg staat de regie over het eigen leven centraal (euthanasie-vraagstukken). Kwaliteit gaat voor kwantiteit.

Het Verbond voert geen partij politiek. Er wordt wel samengewerkt met verschillende organisaties en politieke partijen op diverse vlakken. Het Verbond neemt bijvoorbeeld zitting in verschillende Raden voor Levensbeschouwing en religie. Samenwerking is heel belangrijk voor Humanisten en voor het Humanistisch Verbond. Samenwerking bij verschillende projecten, met bijv. Forum, Raad van Kerken, Vakbonden (FNV) enz. Met "Delinkwentie en Samenleving" over reïntegratie van ex-gedetineerden. Ook zet het Verbond activiteiten op die mede mogelijk worden gemaakt door leden, donateurs maar ook door ministerie van VWS, Samenwerkende Organisaties voor Maatschappelijk Activeringswerk, Algemene Spaarbank Nederland, Bankgiroloterij (voor bijv. De Bemoei je d'r mee Prijs), het Verbond werkt samen in de Humanistische alliantie met andere Humanistische organisaties. Verder met het COC (als het gaat om gelijkwaardigheid en rechten van homoseksuelen), Stichting Yoesuf en Islam en Burgerschap. Het HV zit in de Alliantie voor Sociale Rechtvaardigheid enz enz enz.

We hopen dat je hier iets aan hebt! En nogmaals, kijk ook even op de genoemde sites. Daar worden veel vragen gesteld en beantwoord over Humanisme.

Succes met je werkstuk!